चित्रपट सृष्टीचा नटसम्राट हरपला; नाना पाटेकर यांचे ७५व्या वर्षी निधन
गोव्यात हृदयविकाराच्या झटक्याने घेतला अखेरचा श्वास; पुण्यातील डोणजे येथे शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार
मराठी हिंदी सिनेसृष्टीवर शोककळा ; पंतप्रधान मुख्यमंत्र्यांसह विविध क्षेत्रातील मान्यवरांच्या संवेदना
पुणे, प्रतिनिधी : दमदार आवाज, प्रभावी संवादफेक आणि भूमिकेत अक्षरशः जीव ओतून अभिनय करणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी पहाटे वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील डोना पाउला येथील निवासस्थानी त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला. त्यांना तातडीने रुग्णालयात दाखल करण्यात आले; मात्र डॉक्टरांच्या सुमारे ४५ मिनिटांच्या प्रयत्नांनंतरही त्यांना वाचवता आले नाही. त्यांच्या निधनाने मराठी तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीवर शोककळा पसरली असून राजकीय, सामाजिक आणि मनोरंजन क्षेत्रातून श्रद्धांजलीचा वर्षाव होत आहे.
नाना पाटेकर यांचे पार्थिव गोव्यातून पुण्यात आणण्यात येणार असून सिंहगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या डोणजे येथील त्यांच्या शेतातील ‘नानाची वाडी’ येथे अंत्यसंस्कार करण्यात येणार आहेत. महाराष्ट्र सरकारने त्यांच्या मराठी रंगभूमी तसेच मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अतुलनीय योगदानाची दखल घेत अंत्यसंस्कार शासकीय इतमामात करण्याचा निर्णय घेतला आहे. सांस्कृतिक कार्यमंत्री आशिष शेलार यांनी याबाबत घोषणा केली.
गोव्याचे मुख्यमंत्री प्रमोद सावंत यांनी नाना पाटेकर यांच्या निधनाबद्दल तीव्र दुःख व्यक्त करत, आपण जवळचा मित्र गमावल्याचे म्हटले आहे. नाना पाटेकर यांचे पार्थिव गोवा मेडिकल कॉलेजमध्ये ठेवण्यात आले असून कुटुंबीय आल्यानंतर ते त्यांच्या स्वाधीन करण्यात येणार असल्याचेही सावंत यांनी सांगितले.
नाना पाटेकर म्हणजे केवळ अभिनेता नव्हे, तर अभिनयातील एक स्वतंत्र पर्व होते. विश्वनाथ पाटेकर हे त्यांचे मूळ नाव. मराठी रंगभूमीपासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील असंख्य संस्मरणीय भूमिकांपर्यंत पोहोचला. नायक, खलनायक, पोलीस अधिकारी, सैनिक, राजकारणी, गँगस्टर, सामान्य माणूस किंवा विनोदी व्यक्तिरेखा—भूमिका कोणतीही असो, नाना ती आपल्या खास शैलीने अजरामर करत.
गमनपासून सुरू झालेला प्रवास ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘प्रहार’, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘वेलकम’, ‘राजनीती’ आणि ‘नटसम्राट’पर्यंत पोहोचला. अभिनयातील वैविध्य, आवाजातील धार आणि संवादफेकीतील नैसर्गिक ताकद यामुळे त्यांनी प्रेक्षकांच्या मनात वेगळे स्थान निर्माण केले. तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कारांनी त्यांचा गौरव झाला. त्यांना पद्मश्रीनेही सन्मानित करण्यात आले होते.
परिंदा : अण्णा सेठची दहशत
१९८९ मधील ‘परिंदा’ या चित्रपटात नाना पाटेकर यांनी अण्णा सेठ ही गँगस्टरची भूमिका साकारली. मानसिक अस्थिरता, हिंस्रता आणि थंडपणा यांचा मिलाफ असलेली ही व्यक्तिरेखा त्यांनी इतक्या प्रभावीपणे उभी केली की अण्णा सेठ हे त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वाधिक लक्षात राहिलेल्या पात्रांपैकी एक ठरले. या भूमिकेने त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कारासह फिल्मफेअर पुरस्कार मिळवून दिला.
क्रांतिवीर : संवादांनी पेटवलेला पडदा
‘क्रांतिवीर’ने नाना पाटेकर यांच्या लोकप्रियतेला अक्षरशः शिखरावर नेले. प्रताप नारायण टिळक या व्यक्तिरेखेतून भ्रष्टाचार, अन्याय आणि व्यवस्थेविरुद्धचा आक्रोश त्यांनी पडद्यावर आणला. त्यांच्या संवादफेकीतील आवेशामुळे चित्रपटातील अनेक प्रसंग आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहेत. या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.
तिरंगा : शिवाजीराव वागळेची गर्जना
‘तिरंगा’मधील शिवाजीराव वागळे ही भूमिका नाना पाटेकर यांच्या खास शैलीचे आणखी एक उदाहरण ठरली. देश, कर्तव्य आणि शत्रूविरोधातील निर्धार यांना त्यांनी आपल्या दमदार अभिनयातून प्रभावी स्वरूप दिले. या चित्रपटातील त्यांचे संवाद आजही चाहत्यांच्या तोंडी ऐकायला मिळतात.
प्रहार : सैनिकाच्या भूमिकेतला नाना
‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील विशेष टप्पा. अभिनयासोबतच त्यांनी या चित्रपटाचे दिग्दर्शन, पटकथा आणि संवादलेखनही केले. मेजर चव्हाण या भूमिकेतून त्यांनी सैनिकांचे शिस्तबद्ध आयुष्य, देशासाठीचे समर्पण आणि कठोर वास्तव प्रभावीपणे मांडले.
अग्निसाक्षी : अस्वस्थ करणारी भूमिका
‘अग्निसाक्षी’मध्ये नाना पाटेकर यांनी संशयी आणि हिंसक पतीची गुंतागुंतीची भूमिका साकारली. त्यांच्या अभिनयातील नकारात्मक छटा इतक्या प्रभावी होत्या की प्रेक्षकांच्या मनात त्या व्यक्तिरेखेची अस्वस्थता निर्माण झाली. या भूमिकेसाठीही त्यांच्या अभिनयाचे मोठे कौतुक झाले.
नटसम्राट : रंगभूमीवरील कलाकाराचा वेदनादायी प्रवास
२०१६ मधील ‘नटसम्राट’ हा नाना पाटेकर यांच्या अभिनय कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरला. कुसुमाग्रज यांच्या गाजलेल्या नाटकावर आधारित या चित्रपटात त्यांनी गणपत बेलवलकर ही भूमिका साकारली. रंगभूमीवर आयुष्यभर टाळ्या मिळवलेल्या कलाकाराचे वृद्धत्व, कौटुंबिक दुरावा, एकटेपणा आणि आत्मसन्मानाची झुंज त्यांनी इतक्या जिवंतपणे साकारली की पडद्यावरील गणपत बेलवलकर आणि नाना पाटेकर यांच्यातील सीमारेषाच पुसट झाली.
अब तक छप्पन : पोलिस अधिकाऱ्याच्या मनातील संघर्ष
‘अब तक छप्पन’मध्ये त्यांनी एन्काऊंटर स्पेशालिस्ट साधू आगाशेची भूमिका केली. गुन्हेगारांविरुद्ध कठोर असणाऱ्या पोलिस अधिकाऱ्याच्या मनातील वैयक्तिक संघर्ष, राग आणि नैतिक द्वंद्व त्यांनी संयत अभिनयातून मांडले.
अपहरण : राजकारणाचा थंड चेहरा
‘अपहरण’मध्ये तबरेज आलमच्या भूमिकेतून त्यांनी राजकारणातील डावपेच, सत्ता आणि गुन्हेगारी यांचे वेगळे रूप प्रेक्षकांसमोर आणले. थंड, हिशोबी आणि प्रभावशाली व्यक्तिमत्त्व त्यांनी या भूमिकेत उभे केले.
सलाम बॉम्बे! : सुरुवातीच्या कारकिर्दीतील वेगळी छाप
मीरा नायर दिग्दर्शित ‘सलाम बॉम्बे!’मध्ये नाना पाटेकर यांनी बाबा या व्यक्तिरेखेची भूमिका केली. मुंबईतील झोपडपट्टी आणि गुन्हेगारी जगाचे कठोर वास्तव मांडणाऱ्या या चित्रपटातील त्यांची भूमिका त्यांच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाची नोंद ठरली.
वेलकम : खलनायकातून कॉमेडीचा बादशहा
गंभीर आणि नकारात्मक भूमिकांसाठी प्रसिद्ध असलेले नाना पाटेकर ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टीमुळे वेगळ्याच रूपात प्रेक्षकांसमोर आले. अनिल कपूरसोबतची त्यांची केमिस्ट्री आणि संवादफेक यामुळे उदय शेट्टी हे पात्र प्रचंड लोकप्रिय झाले. गंभीर अभिनयाइतकीच विनोदी भूमिका करण्याची ताकदही त्यांच्यात असल्याचे या चित्रपटाने दाखवून दिले.
राजनीती : सत्तेच्या खेळातील अनुभवी चेहरा
प्रकाश झा यांच्या ‘राजनीती’मध्ये नाना पाटेकर यांनी ब्रिज गोपालची भूमिका साकारली. राजकीय डावपेच, सत्तासंघर्ष आणि मानवी भावनांचा गुंता त्यांनी या व्यक्तिरेखेतून प्रभावीपणे मांडला.
संवादांमधून अमर झालेला अभिनेता
‘क्रांतिवीर’मधील अन्यायाविरुद्धची गर्जना असो, ‘तिरंगा’मधील देशभक्तीची धार असो, ‘यशवंत’मधील व्यवस्थेवरचा संताप असो किंवा ‘वेलकम’मधील विनोदाची शैली—नाना पाटेकर यांच्या संवादांना स्वतःची ओळख होती. त्यांचा आवाज, शब्दांवरचा जोर आणि चेहऱ्यावरील भाव यामुळे त्यांचे संवाद केवळ चित्रपटातील वाक्ये राहिले नाहीत; ते प्रेक्षकांच्या स्मरणात कायमचे कोरले गेले.
पडद्यापलीकडचा ‘नाना’
नाना पाटेकर यांची ओळख केवळ अभिनयापुरती मर्यादित नव्हती. ‘नाम फाऊंडेशन’च्या माध्यमातून त्यांनी महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातील पाणी संवर्धन, जलसंधारण आणि शेतकऱ्यांसाठी विविध उपक्रमांना हातभार लावला. सामाजिक प्रश्नांवर ते सातत्याने स्पष्ट भूमिका घेत असत. प्रसिद्धीपासून दूर राहून केलेल्या त्यांच्या सामाजिक कार्याचीही त्यांच्या निधनानंतर विशेष आठवण केली जात आहे.
पन्नास वर्षांच्या कलाप्रवासाला अखेरचा पडदा
मराठी रंगभूमीपासून सुरू झालेला आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या शिखरापर्यंत पोहोचलेला नाना पाटेकर यांचा प्रवास भारतीय अभिनयविश्वासाठी प्रेरणादायी ठरला. त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा, त्यांचे संवाद आणि पडद्यावर उमटवलेली अभिनयाची छाप पुढील अनेक पिढ्यांच्या स्मरणात राहणार आहे.
नाना पाटेकर गेले; मात्र ‘नटसम्राट’चा आवाज, त्यांची संवादफेक आणि त्यांच्या अभिनयातून जिवंत झालेली असंख्य पात्रे भारतीय सिनेसृष्टीत कायम बोलत राहतील.
