अंतराळातील ‘स्टिंगरे’चा रहस्यमय शोध; १.१ अब्ज वर्षांपूर्वीच्या विश्वाची उकल!
‘लिटल रेड डॉट्स’मागचे गूढ उलगडणार? आकाशगंगांच्या टकरीतून नवा शोध समोर
वॉशिंग्टन :- खगोलशास्त्रज्ञांनी अंतराळात तीन आकाशगंगांची एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण प्रणाली शोधून काढली असून, तिला ‘द स्टिंगरे’ असे टोपणनाव देण्यात आले आहे. ही प्रणाली त्या काळातील आहे, जेव्हा विश्व केवळ 1.1 अब्ज वर्षांचे होते. या शोधामुळे ‘लिटल रेड डॉट्स’ (LRDs) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या रहस्यमय खगोलीय वस्तूंच्या स्वरूपाबद्दल महत्त्वपूर्ण माहिती समोर येण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
‘लिटल रेड डॉट्स’चा शोध 2022 मध्ये जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप द्वारे लावण्यात आला होता. सुरुवातीला शास्त्रज्ञांनी या लाल वस्तूंना आकाशगंगांच्या केंद्रस्थानी असलेल्या सक्रिय कृष्णविवरांशी जोडले होते. काही सिद्धांतांनुसार त्या प्राचीन महाकाय ताऱ्यांच्या कोसळण्याच्या अवस्थेशी संबंधित असू शकतात.
९ मार्च रोजी Astronomy and Astrophysics या जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासात या ‘स्टिंगरे’ प्रणालीतील ताऱ्यांच्या निर्मितीचा इतिहास उलगडण्यात आला आहे. संशोधनात असे आढळले की, तीन आकाशगंगांमधील परस्पर क्रियेमुळे एका कृष्णविवराची स्थिती बदलत असून, ते ‘ट्रान्झिशनल लिटल रेड डॉट’ (tLRD) या अवस्थेत रूपांतरित होत आहे.
या अभ्यासाच्या प्रमुख लेखिका रोसा मारिया मेरिडा (सेंट मेरी युनिव्हर्सिटी, कॅनडा) यांनी सांगितले की, आकाशगंगांच्या टकरीमुळे होणारे ताऱ्यांचे स्फोट आणि कृष्णविवरांतील बदल ही या प्रक्रियेची मुख्य कारणे आहेत.
सुरुवातीच्या निरीक्षणांमध्ये या प्रणालीचा आकार ‘स्टिंगरे’ माशासारखा दिसत होता, त्यामुळे तिला हे नाव देण्यात आले. मात्र, पुढील विश्लेषणात ‘शेपटी’ म्हणून दिसणारे घटक प्रत्यक्षात दूर अंतरावरील स्वतंत्र वस्तू असल्याचे स्पष्ट झाले.
ही प्रणाली तीन प्रमुख आकाशगंगांनी बनलेली आहे—एक मोठी विकसित दीर्घिका, एक बदलत्या अवस्थेतील tLRD आणि एक लहान उपग्रह दीर्घिका. या संशोधनासाठी ‘कॅनेडियन निरिझ अनबायस्ड क्लस्टर सर्व्हे’मधील डेटाचा वापर करण्यात आला आहे.
या शोधामुळे विश्वाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील आकाशगंगांची निर्मिती आणि उत्क्रांती समजून घेण्यासाठी नवे दालन खुले झाले आहे.
